Szlaki turystyczne powiatu garwolińskiego

warto zobaczyć

BOROWIE

Wieś Borowie jest siedzibą gminy liczącej ponad 5000 mieszkańców i zajmującej obszar ponad 80 km2. Początkowo nosiła nazwę Jastrzębie. Zmieniono ją na Borowie po uzyskaniu w 1584 r. przez Jana Warszawiackiego przywileju lokacyjnego. Jedyną pozostałością po czasach, gdy Borowie było miastem jest układ urbanistyczny z dużym, prostokątnym rynkiem.

Na początku XVII w. wybudowano kościół. Obecny, pw. Świętej Trójcy, ufundowała w 1831 r. Ludwika z Załuskich Moszyńska. Przy kościele stoi zabytkowa, barokowa dzwonnica-brama z XVIII w.

Na początku XIX w., również dla rodziny Moszyńskich, powstał murowany, parterowy dwór (obecnie siedziba urzędu gminy), który otoczono parkiem. W Borowiu ochroną konserwatorską objęty jest również cmentarz parafialny założony w 1830 r. Znajdują się na nim nagrobki m.in. Abramowiczów i Jóźwickich.

Gmina Borowie znana jest z kultywowania tradycji ludowych, obrzędów i zwyczajów wsi polskiej. Działają tu cztery zespoły ludowe: „Iwowianki” z Iwowego, „Lalinianki” z Lalin, „Borowianki” z Brzuzy i zespół ludowy z Chromina. Członkowie zespołów występują w kołbielskich strojach ludowych.

Stroje kołbielskie zaczęto wyróżniać pod koniec XIX w. Nosili je ludzie mieszkający między Mińskiem Mazowieckim, Otwockiem, Osieckiem i Latowiczem. Strój męski składał się koszuli, spodni (portek lub gaci) w niebieskie, białe lub czerwone paski, butów z cholewami, szarej sukmany (burki) sięgającej do kostek oraz czarnej rogatywki. W czasie świąt na koszule zakładano czarne lub granatowe kamizele z błyszczącymi guzikami.

Strój kobiecy składał się z długiej kiecki (stosowano kolory czerwony, brązowy, fioletowy i zielony), granatowego lub czerwonego gorsetu, fartucha zapaski, fartucha na ramiona i trzewików, które zakładano tylko od święta.

BRZUZA

W Brzuzie działa zespół ludowy „Borowianki”, który powstał w 1970 r. W 1995 r., ze środków GOK w Borowiu, po konsultacji z etnografem, zakupiono dla jego członków odpowiednie stroje. Zespół przygotowuje występy na imprezy obrzędowe i okolicznościowe. Prezentował się m.in. przed ministrem kultury Kazimierzem Ujazdowskim.

CHĘCINY

Chęciny powstały na początku XVI w. Założycielami wsi byli Gorzeńscy z Górzna. Z czasem osada przeszła w ręce rodziny Wilskich. Na początku XVIII w. należała do rodu Paskudzkich. Dziedzicami wsi byli J. Paskudzki i jego żona Apolonia z Karwowskich. W 1725 r. wieś przejął ich syn Tomasz. W połowie XVIII w. sprzedał ją Danielowi Żebrowskiemu. Po Żebrowskich dobra należały do rodziny Sierzputowskich. W 1864 r. na mocy ukazu carskiego uwłaszczono je. Z pobliskiego folwarku utworzono nową wieś o charakterze ulicówki, której nadano nazwę Chęciny Kolonia.

CHOTYNIA

Wieś istniała już w XVI w. Jej najcenniejszym obiektem jest zespół dworski z 1 poł. XIX w., który należał do Grajbnerów i Leliwa-Śnieżków. Budynek dworu jest parterowy, jedenastoosiowy. Jego wnętrza mają układ dwutraktowy. Jest to doskonały przykład polskiego dworku, który stanowił centrum życia kulturalnego i towarzyskiego na polskiej wsi.

Obecnie w chotyńskim dworze znajdują się luksusowy pensjonat i restauracja. O ich wyjątkowości na mapie turystycznej nie tylko powiatu, ale i całego województwa decyduje połączenie staropolskiej gościnności z uwielbieniem dla wina. W dworze prowadzone są degustacje win oraz warsztaty kiperskie. Nawet pokoje noszą nazwy gatunków wina.

CYGANÓWKA

W miejscowości znajduje się hodowla dzikich zwierząt, prowadzona przez tutejszego leśniczego. Można tu obejrzeć jelenie, sarny, daniele, koniki polskie, a także kozy i świnki wietnamskie. Przy leśniczówce rośnie najpotężniejszy w regionie okaz dębu – Dąb Dwernickiego, o średnicy pnia wynoszącej 600 cm.

GARWOLIN

Garwolin to siedziba Starostwa Powiatowego, Urzędu Miasta i Gminy. Miasto Garwolin liczy blisko 17000, gmina zaś około 12000 mieszkańców.

Nazwa Garwolin pochodzi od nazwy osobowej Garwol lub Garwoł. Być może jest to imię pierwszego właściciela lub dzierżawcy ziemi, na której założono miasto. Najstarsze ślady osadnictwa na terenie Garwolina pochodzą sprzed 2000 lat.

Pierwsze wzmianki o osadzie Garwolino pochodzą z 1386 r., z czasów kiedy jej właścicielem był chorąży płocki A. Ciołek. W 1423 r. miejscowość otrzymała prawa miejskie.

W 1526 r. Garwolin stał się miastem królewskim, a od 1539 r. pełnił funkcję ośrodka powiatowego. Legenda głosi, że przez jakiś czas w Garwolinie mieszkała królowa Anna Jagiellonka, córka Zygmunta Starego i Bony. Pomyślny rozwój przerwały wojny szwedzkie w połowie XVII w. Mimo ogromnych zniszczeń wojennych i pożarów Garwolinowi udało się utrzymać prawa miejskie, ale miasto nie wróciło już do dawnej świetności.

W okresie rozbiorów Garwolin znalazł się najpierw w zaborze austriackim, a po 1815 r. w zaborze rosyjskim. Budowa drogi bitej z Warszawy do Lublina w 1835 r. oraz kolei nadwiślańskiej w 1877 r. wpłynęły na ożywienie handlu ze wschodem i rozwój gospodarczy miasta.

Obok uprawy roli, ludność zajmowała się głównie rzemiosłem, a w szczególności garbarstwem, wyrobem kożuchów i uprzęży oraz szewstwem.

W okresie międzywojennym Garwolin wchodził w skład województwa lubelskiego. W dniach 16–17 sierpnia 1920 r., w mieście przebywał marszałek J. Piłsudski. W styczniu 1923 r. z Ostrowi Mazowieckiej do Garwolina przybył 1 Pułk Strzelców Konnych i zajął koszary wybudowane na przełomie XIX i XX w.

W okresie okupacji miasto zniszczono w 70%. Na miejscowym Cmentarzu Wojennym pogrzebano ciała około 11 tysięcy żołnierzy polskich i radzieckich.

Do najcenniejszych zabytków Garwolina należy kościół pw. Przemienienia Pańskiego, wybudowany w latach 1890–1909, według projektu J. Dziekońskiego. W wyniku zniszczeń z okresu II wojny światowej świątynia została odbudowana w zmienionym kształcie (zrezygnowano z jednej z wież, a dwie pozostałe obniżono). Nie odebrało to uroku potężnej, neobarokowej fasadzie kościoła.

Na ul. Studzińskiego znajduje się zabytkowy zespół dworski z początku XX w., składający się z dworu, rządcówki i spichlerza otoczonych parkiem.

Zabytkiem jest również siedziba Urzędu Miasta i Starostwa Powiatowego (ul. Staszica 15).

Ciekawym zabytkiem są stajnie koszarowe, dziś pełniące funkcje magazynów.

GOCŁAW

W Gocławiu znajduje się kościół, należący do kustodii warszawsko-lubelskiej Kościoła Katolickiego Mariawitów. Budynek z czerwonej cegły powstał w XIX w., dziś nieużytkowany, popada w ruinę.

W 1893 r. siostra Maria Franciszka Kozłowska doznała objawień, skłaniających ją do założenia zakonu Sióstr Ubogich św. Klary. Ich celem było naśladowanie Marii, stąd nazwa Mariawitki. M. Kozłowska powołała również Zgromadzenie Kapłanów Mariawitów. Jego głowa, Jan Maria Michał Kowalski, pojechał do Rzymu, aby zyskać pozwolenie na działanie w ramach kościoła rzymskokatolickiego, zamiast którego rzucono klątwę na niego i na M. Kozłowską. Kościół starokatolicki mariawitów wyodrębnił się z polskiego kościoła rzymskokatolickiego w 1906 r. Już w 1935 r. nastąpił rozłam na Starokatolicki Kościół Mariawitów i Kościół Katolicki Mariawitów w Rzeczypospolitej Polskiej.

Kościół mariawitów odrzuca nieomylność papieża, celibat, niepokalane poczęcie Marii oraz kult obrazów. Wprowadza dwie formy spowiedzi: indywidualną i ogólną oraz uznaje siedem sakramentów katolickich. Dziś do obowiązków wyznawców należy cotygodniowa adoracja Przenajświętszego Sakramentu i uczestnictwo we mszy św. Ksiądz prowadzący liturgię stoi przodem do ołtarza.

GŁOSKÓW

W XVI w. wieś była siedzibą szlacheckiego rodu Głoskowskich. Nad stawami utworzonymi na rzece Wildze znajduje się klasycystyczny dwór z początku XIX w. Zbudowano go prawdopodobnie dla rodziny Młyńskich. Na przełomie XIX i XX w. należał do dowódcy rosyjskiego garnizonu stacjonującego w Garwolinie. Po II wojnie światowej został zdewastowany. W 1965 r. rozpoczęto jego remont, znaleziono wówczas szable i pistolety ukryte najprawdopodobniej w czasach powstania listopadowego.

Dwór to dziewięcioosiowy, parterowy, murowany budynek, o dwutraktowym (nieco zmienionym) układzie wnętrz, przykryty czterospadowym dachem.

Przez wiele lat mieściło się w nim Sanatorium Neuropsychiatrii Dziecięcej, a od roku 1978 pierwszy w Polsce ośrodek Monar. M. Kotański, prowadził tu program terapeutyczny, mający pomóc osobom uzależnionym.

Marek Kotański urodził się 11 marca 1942 r. w Warszawie. Był psychologiem, terapeutą, organizatorem wielu przedsięwzięć, których celem było zwalczanie patologii społecznej. Był twórcą Monaru oraz Markotu. Stworzył ponad 170 placówek leczących uzależnionych i pomagających bezdomnym. Zmarł 19 sierpnia 2002 r. w wyniku tragicznego wypadku samochodowego.

GOŃCZYCE

Wieś powstała w XV w. W 1738 r. otrzymała prawa miejskie, ale nie była to udana lokacja i miejscowość powróciła do statusu wsi. Kiedy w 1835 r. wybudowano drogę łączącą Warszawę z Lublinem, w Gończycach powstał urząd pocztowy i zajazd. Rozwój trwał tylko do czasu uruchomienia w pobliżu linii kolejowej, którą zaczęto rozwozić korespondencję.

W czasie powstania styczniowego w pobliżu Gończyc miały miejsce dwie potyczki powstańców z wojskami carskimi.

W miejscowości znajduje się drewniany kościół pw. Św. Trójcy, który powstał w 1740 r. dzięki fundacji K. Grabowskiego. Możliwe, że przy jego budowie wykorzystano elementy wcześniej istniejącej świątyni, wystawionej w 1698 r. dla A. Sułowskiej. Kościół był remontowany w latach 1893 i 1934. Cennym elementem wyposażenia jest rzeźba Chrystusa Ukrzyżowanego, umieszczona na łuku tęczowym.

Dziś w Gończycach stoi jeszcze jeden kościół, wybudowany w latach 1999–2004.

Poza tym warto odwiedzić pozostałości krajobrazowego parku dworskiego z 1 poł. XIX w. z aleją dojazdową i ruinami pałacu z tego samego okresu.

Okolice Gończyc to miejsce, gdzie 10 marca 1946 r. miała miejsce potyczka Oddziału AK Mariana Biernaciaka, z żołnierzami Armii Czerwonej.

GÓRKI

Za ostatnimi zabudowaniami, wśród lasu, wznosi się sanktuarium maryjne. Jego początki sięgają lat 20. XX w., kiedy to mieszkańcy wsi zobaczyli postać Matki Boskiej i w miejscu, gdzie stała, wznieśli kapliczkę. W 1981 r. w pobliżu rozpoczęto budowę kościoła, któremu w 1984 r. biskup siedlecki nadał status sanktuarium Matki Bożej Fatimskiej. W 1987 r. sprowadzono figurę Matki Bożej Fatimskiej, którą wcześniej poświęcił papież Jan Paweł II (12 czerwca 1987 r. na Jasnej Górze).

Dziś na terenie sanktuarium znajduje się dom rekolekcyjny, który dysponuje 90 miejscami noclegowymi (pokoje 1-, 2-, 3-, 4-osobowe). W domu znajduje się kaplica, jadalnia, sala konferencyjna, sala spotkań oraz zaplecze rekreacyjno-sportowe.

GÓRZNO

Górzno jest siedzibą Urzędu Gminy składającej się z 25 sołectw, obejmujących 90,84 km2, zamieszkiwanych przez 6110 osób.

Pierwsza pisemna wzmianka o Górznie pochodzi z 1325 r. Jednak osadnictwo w tej miejscowości jest dużo starsze. Świadczy o tym grodzisko otoczone podwójnym wałem obronnym, położone na prawym brzegu Czarnej Okszy. W średniowieczu Górzno było wsią szlachecką. W końcu XV w. podzielono je na dwie części: Górzno Niższe (Dolne) i Górzno Wyższe (Górne). Górzno Niższe (Dolne) dziedziczył miejscowy ród szlachecki herbu Ogończyk. To z tego rodu wywodził się m.in. Powała z Taczowa, bohater powieści „Krzyżacy”. Gorzeńscy założyli wokół swojej posiadłości nowe wsie: Reducin, Kobylą Wolę, Mierżączkę i Łąki. Górzno Wyższe (Górne) należało do rodu Kośmierzowskich herbu Gryf. M. Kośmierzowskiemu miejscowość zawdzięcza fundację parafii (1485 r.). Na przełomie XV i XVI w. nowym dziedzicem tej części stał się J. Ciołek.

Najcenniejszym zabytkiem Górzna jest barokowy kościół pw. św. Jana Chrzciciela z 1787 r. z okazałą, dwuwieżową fasadą. Świątynia została rozbudowana w latach 1919–1920, powstały wtedy prezbiterium i transept. Kościół jest trzynawowy. Posiada sklepienia żaglaste. W ścianach znajdują się arkadowe wnęki. Ołtarz boczny i tabernakulum pochodzą z XVIII w. Jedną chrzcielnicę wykonano w XVI w., a drugą, będącą darem K. Sułowskiego, w XVII w. Darem rodu Gorzeńskich jest monstrancja z 1604 r. W kościele znajdują się epitafia: P. Paliszewskiego, sędziego pokoju zmarłego w 1827 r., I. Żebrowskiego – sędziego pokoju zmarłego w 1849 r., K. Wilkońskiego zmarłego w 1851 r., L. Wilkońskiej oraz A.O. Pniewskiego z poł. XIX w. Na miejscowym cmentarzu znajduje się nagrobek I. Żebrowskiego oraz grób rodzinny Wilkońskich.

W miejscowości zachował się również dwór z przełomu XVII i XVIII w. Dziś, w wyniku wielu rekonstrukcji, jest to budowla bezstylowa. Na zachód od dworu stoi neogotycki pawilon z 1840 r. Z przydworskich zabudowań gospodarczych zachował się drewniany spichlerz z XVIII w., z arkadowymi galeriami, który został częściowo zrekonstruowany w 1959 r.

GOŹDZIK

Miejscowość powstała w XV w. Na przełomie XV i XVI w. stosowano różne sposoby zapisu nazwy wsi, dopiero w 1576 r. zapisano ją jako Goździk.

Wieś należała do księcia mazowieckiego. W 1526 r. stała się własnością królewską. Według lustracji z 1565 r. wchodziła w skład starostwa garwolińskiego. Liczyła 26 kmieci z rodzinami. Obejmowała 15 włók gruntów oraz folwark. Z zapisów wynika, że uprawiano głównie żyto, pszenicę, jęczmień, groch, owies, proso, tatarkę i len. W folwarku był ogród warzywny oraz zwierzęta domowe. W połowie XVII w. król odłączył wieś od starostwa garwolińskiego i utworzył tak zwaną „dzierżawę goździkowską”, którą przekazywał różnym szlachcicom. Ten stan trwał do 1795 r., kiedy to dobra królewskie zostały przejęte przez rząd Cesarstwa Austrii. W 1809 r. dobra rządowe przeszły na własność Księstwa Warszawskiego. Po 1815 r. Goździk należał do dóbr rządowych Garwolin, zarządzanych przez Komisję Skarbu Królestwa Polskiego. W 1864 r. został uwłaszczony, ziemia użytkowana przez mieszkańców wsi przeszła na ich własność.

Na lewym brzegu Wilgi znajduje się stanowisko archeologiczne obejmujące trzy kurhany rozmieszczone wokół jamy grobowej z III–IV w. n.e.

HUTA GARWOLIŃSKA

W 2001 r. powstała tu pierwsza w kraju Leśna Ścieżka Przyrodniczo-Kulturowa. Liczy 3,8 km i obejmuje 10 przystanków tematycznych. Prowadzi przez kompleks leśny, ukazując walory lasów garwolińskich. Rozpoczyna się przy parkingu, gdzie przygotowano wiaty chroniące przed deszczem, ławeczki i stoły, miejsce na ognisko oraz plac zabaw.

Zwiedzanie ścieżki umożliwia poznanie bogactwa siedliskowego lasów garwolińskich oraz zaznajomienie się z zasadami funkcjonowania ekosystemu leśnego, drzewami, krzewami i roślinami runa leśnego. Umożliwiają to m.in. ekspozycja zawierająca drewna różnych gatunków drzew oraz tabliczki opisujące gatunki drzew, krzewów, roślin zielonych i krzewinek występujących na ścieżce.

Wykonano także tabliczki informacyjne o ciekawych zjawiskach występujących na trasie ścieżki. Wyjaśniają one m.in. tematykę zalesienia gruntów porolnych, etapy rozwoju drzewostanu, typy siedliskowe (lasu jesionowego i lasu świeżego), występowanie grzybów na drzewach. Na trasie ścieżki znajdują się również eksponaty: posypy dla bażantów, buchtowiska dla dzików, paśniki, lizawki oraz karmniki dla zwierząt. W celu ochrony drzew i poprawy ich stanu umieszczono różnego rodzaju pułapki na szkodniki oraz zabezpieczono je przed zwierzyną. Atrakcją ścieżki są 2 ambony widokowe do obserwacji ornitologicznych.

W środkowej części trasy znajduje się 2,5 hektarowy akwen wykonany w ramach małej retencji, na którym został zamontowany pomost do badań jakości fizyko-chemicznych wody oraz badań hydrobiologicznych.

IWOWE

Dzięki inicjatywie tutejszego Koła Gospodyń Wiejskich powstał zespół „Iwowianki”, który w 1996 r. przygotował cykl występów prezentujących obrzędy ludowe. Od tamtej pory zespół występuje na różnych imprezach i konkursach. Przygotowuje również wieńce dożynkowe, które prezentowane były m.in. na dożynkach prezydenckich w Spale.

IZDEBNO

W Izdebnie możemy obejrzeć murowany, parterowy dwór, zbudowany ok. poł. XIX w. Wzniesiono go na planie prostokąta, a w XX w. rozbudowano. Jego naroża ujęte zostały boniowanymi pilastrami. Układ wnętrz jest dwutraktowy. Dwór posiada dach naczółkowy, kryty papą, z wystawką od strony południowej. Dwór otoczony jest parkiem.

Ciekawym zabytkiem jest także drewniany spichlerz, o konstrukcji zrębowej, wzniesiony na początku XIX w. na planie prostokąta, z podcieniem o sześciu profilowanych słupach. Jego drzwi skonstruowane są ze skośnie układanych klepek nabijanych gwoździami. Wysoki naczółkowy dach pokryty jest blachą.

JABŁONOWIEC

Miejscowość, otoczona lasami sosnowymi, ma charakter wypoczynkowo-rekreacyjny. Znajdują się tu liczne działki letniskowe, a nad stawem na rzece Okrzejce działa ośrodek wypoczynkowy.

JAŹWINY

Dnia 16 września 1939 r. pod Jaźwinami stacjonował 300-osobowy oddział żołnierzy polskich pod dowództwem kapitana Cz. Wiścickiego. Wczesnym popołudniem do miejscowości wjechał niemiecki patrol, który wycofał się zaatakowany przez polskich wartowników. Wkrótce Niemcy wrócili całym oddziałem i rozpoczęli ostrzeliwanie polskich stanowisk i wsi. Mimo znacznej przewagi, hitlerowcy rozbili siły polskie dopiero po 2 godzinach. Zginęło 24 Polaków, 1 został rannych, a 40 wzięto do niewoli. Zmarłych pochowano na miejscu bitwy w zbiorowej mogile.

W miejscowości znajduje się pomnik upamiętniający potyczkę Batalionów Chłopskich z żandarmerią w 1944 r.

KALEŃ

W północnej części wsi, pośród pól znajdują się pozostałości budowli obronnej, która otoczona jest szeroką fosą i czworobocznym wałem o wymiarach 50 na 55 m. W wale znajdują się ślady po dwóch wjazdach. Wewnątrz odnaleziono fragmenty kamienno-ceglanego muru. Najprawdopodobniej nie są to pozostałości grodu średniowiecznego, a fortalicja (niewielka budowla o cechach obronnych) z okresu renesansu lub baroku.

KORYTNICA

Dojeżdżając do Korytnicy od południa zobaczymy panoramę miejscowości z dominującą sylwetką kościoła pw. św. Bartłomieja. Świątynia została wybudowana w XVIII w. i przebudowana latach 1919–1926 wg projektu J. Dziekońskiego. Powstała na planie krzyża łacińskiego, posiada dwie monumentalne wieże. Od południowego-zachodu w murze otaczającym kościół znajduje się ciekawe, wąskie przejście prowadzące z niżej położonej ulicy na plac kościelny.

W północno-wschodniej części miejscowości zachował się zabytkowy zespół dworski z XIX w. Dwór, spichlerz i chlewnia otoczone są parkiem z pomnikowymi okazami drzew, z których część tworzy aleję dojazdową.

KOWNACICA

W tej miejscowości archeolodzy odkryli ślady wioski sprzed 4–5 tys. lat. Znajdowała się ona w widłach niewielkiej rzeki Promnik i jej lewobrzeżnego dopływu. Położenie takie było dogodne do obrony i jednocześnie umożliwiało korzystanie z żyznych terenów zalewowych. S. Sałaciński, twierdzi, że mieszkali tu prawdopodobnie „jedni z pierwszych rolników w tym regionie”. Potwierdzają to odnalezione na tym obszarze krzemienne narzędzia i skorupy glinianych naczyń.

LALINY

Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z poł. XV w., kiedy to została włączona do parafii w Stoczku. Laliny były własnością królewską. Na początku XX w. we wsi działały dwa wiatraki. Były również karczma i kuźnia. Dziś mieszkańcy wsi kultywują tradycje ludowe dzięki zespołowi „Lalinianki”, który powstał w 1985 r. i występuje na wielu imprezach folklorystycznych.

ŁASKARZEW

Siedziba Urzędu Miasta i Gminy. Miasto Łaskarzew zamieszkuje 4991 osób, gminę zaś 5578 (GUS 2007). Gmina ma obszar 87,53 km2, a w jej skład wchodzi 28 sołectw.

Na prośbę biskupa poznańskiego Andrzeja Łaskarzego Gosławskiego herbu Godziemba król Władysław Jagiełło 6 sierpnia 1418 r. wystawił w Łęczycy przywilej zezwalający na założenie miasta na obszarze wsi Korciczew. Od imienia biskupa miejscowość otrzymała nazwę Łaskarzew. W 1420 r. została przyłączona do diecezji poznańskiej. W 1564 r. biskup poznański A. Konarski nadał miastu przywilej, który umożliwił założenie cechu szewców. Wydarzenie to miało duże znaczenie dla rozwoju gospodarczego miasta. O wielkim przywiązaniu do tradycyjnej gałęzi produkcji, świadczy to, że do dziś w Łaskarzewie funkcjonuje kilkanaście zakładów produkujących obuwie.

Za udział w powstaniu styczniowym odebrano Łaskarzewowi prawa miejskie, które ponownie odzyskał dopiero w okresie II Rzeczypospolitej.

Ważnym wydarzeniem w historii Łaskarzewa było doprowadzenie linii kolejowej (1877 r.) oraz zorganizowanie stacji w 1911 r., które ułatwiły transport i komunikację.

We wrześniu 1939 r. mieszkańcy ofiarnie bronili miasta. W wyniku walk prowadzonych w dniach 15–17 września większość zabudowań została zburzona lub spalona. W 1996 r., w celu uczczenia pamięci obrońców, wystawiono pomnik w miejscu śmierci komendanta obrony – podporucznika T. Jabłkowskiego.

W 1944 r. pod Łaskarzewem nastąpiły koncentracja i przegrupowanie wojsk polskich przed przeprawą na tzw. przyczółek warecko-magnuszewski.

W mieście zachował się układ urbanistyczny średniowiecznego rynku. W jego wschodniej pierzei stoi, wielokrotnie przebudowywany, kościół parafialny. Powstał w 1876 r., dzięki staraniom ks. Jasińskiego. Został spalony w czasie działań wojennych w 1939 r. Odbudowano go w 1946 r. staraniem ks. Henryka Przesmyckiego. Konsekracji dokonał w 1949 r. bp I. Świrski.

W północno-zachodniej części miasta znajduje się cmentarz z kościółkiem z XVII w.

ŁUCZNICA

W miejscowości znajduje się dworek wybudowany w 1 poł. XIX w. dla rodziny Potockich. Budowla, zwrócona frontem na północ, posiada ganek o czterech kolumnach toskańskich, od ogrodu zaś ganek czterofilarowy. Układ wnętrz jest dwutraktowy. Na osi znajduje się sień z klatką schodową.

Obecnie w dworku ma swoją siedzibę Stowarzyszenie „Akademia Łucznica” zajmujące się edukacją kulturalną, promocją dziedzictwa kulturowego oraz podtrzymywaniem tradycji narodowych. Stowarzyszanie organizuje różnego rodzaju kursy i seminaria.

Poza pałacem warto obejrzeć otaczający go park o charakterze krajobrazowym, z pomnikowymi okazami drzew.

Przy szlaku znajdują się mogiła powstańców z 1863 r. i obelisk upamiętniający zgrupowanie Armii Krajowej w 1944 r.

MACIEJOWICE

Siedziba Urzędu Gminy. Gminę zamieszkuje 7413 osób (GUS 2007). Jej powierzchnia, obejmująca 172,67 km2, czyni z niej największą gminę powiatu garwolińskiego. Składa się na nią 35 sołectw.

Miejscowość Maciejowice uzyskała prawa miejskie w 1507 r. Należała wtedy do rodu Maciejowskich. W kolejnych wiekach była własnością Oleśnickich, Potockich i Zamoyskich.

Rynek w Maciejowicach zachował średniowieczny, regularny układ z ulicami, wychodzącymi prostopadle z narożników. Pozostawiono również brukową nawierzchnię. Na rynku znajduje się okazały budynek ratusza, wybudowanego w XIX w., w którym mieści się Muzeum im. T. Kościuszki. W zachodniej części Maciejowic, przy drodze nr 801, stoi zabytkowy kościół parafialny pw. Wniebowzięcia NMP z ciekawym wyposażeniem. Na uwagę zasługuje obraz św. Marii Magdaleny pochodzący z połowy XVII w., namalowany przez E. Sirani. Obok kościoła stoi klasycystyczna dzwonnica z okresu budowy świątyni, restaurowana na przełomie XIX i XX w. Z tyłu świątyni znajduje się, wybudowany w 1908 r., grobowiec rodziny Zamoyskich. Projektantem tej wyjątkowej, wykonanej z granitu, budowli był K. Makowski. Prace nad jej powstaniem nadzorował Kazimierz S. Dutkiewicz.

Z parafią maciejowicką związany był w latach 1777–1789 ks. G. Piramowicz.

Najbardziej znanym wydarzeniem, jakie miało miejsce w Maciejowicach jest bitwa, która toczyła się tu 10 października 1794 r.

Oddziały pod dowództwem T. Kościuszki stacjonowały pod Maciejowicami. Rosjanie dowodzeni przez I. Fersena przeprawili się przez Wisłę, a następnie przez mokradła, które Kościuszko uznał za wystarczającą barierę przed atakiem. O 5.45 rozpoczął się atak. Powstańcy pod naporem przeważających sił wycofywali się z pozycji między wsią Oronne, a Podzamczem. Wciąż liczyli na odsiecz ze strony dywizji A. Ponińskiego. Mimo przykładnej postawy dowódców – Niemcewicza i Kościuszki, żołnierze tracili nadzieję i chęci do walki. Kościuszce, wraz z grupą ułanów, udało się przedrzeć do wsi Krępa. Tam jednak natknęli się również na Rosjan. W wyniku walki Kościuszko został ranny i pojmany przez nieprzyjaciela. Dopiero gdy bitwa właściwie wygasła na miejsce dotarł A. Poniński. Widząc sytuację, wycofał się. Bitwa pod Maciejowicami zakończyła Insurekcję Kościuszkowską.

MARIAŃSKIE PORZECZE

W 1699 r., we wsi, która nosiła wówczas nazwę Goźlin, powstała trzecia placówka księży Marianów (pozostałe to Puszcza Mariańska i Góra Kalwaria), zakonu założonego przez bł. S. Papczyńskiego (1631–1701). Jej fundatorem był Jan z Glewu Lasocki, cześnik łukowski.

W 1769 r. pierwszy goźliński kościół spłonął. Budowę kolejnego, również drewnianego, ukończono w 1776 r. Świadczy o tym wyryty na balustradzie chóru napis „Aedific 1776”.

Kościół o konstrukcji zrębowej, ustawiony na ceglanej podmurówce, został oszalowany. Trójnawowe wnętrze zdobi późnobarokowa polichromia (z końca XVIII w.) projektu marianina o. J. Niezabitowskiego, prezentująca sceny z życia Maryi. Na suficie namalowana jest dziesięcioramienna gwiazda symbolizująca cnoty ewangeliczne NMP, które, w myśl swojej reguły, mieli doskonalić marianie.

W lewej nawie bocznej znajduje się obraz Matki Bożej Goźlińskiej, dar założyciela zakonu. Aby szerzyć „cześć i nabożeństwo do Niepokalanej Dziewicy Maryi” zakonnicy założyli Bractwo Pocieszenia NMP Bolesnej. Do dziś zachowała się druga księga bractwa z 1775 r.

W 1864 r. goźliński klasztor, za sprawą ukazu carskiego, został skasowany. Bracia powrócili do Goźlina dopiero w 1966 r. W 1970 r. przy parafii erygowano ponownie dom zakonny. Aby upamiętnić zasługi zakonników włożone w życie tutejszej społeczności, miejscowej szkole nadano w 2004 r. imię o. S. Papczyńskiego.

MIASTKÓW KOŚCIELNY

Siedziba Urzędu Gminy. Obszar gminy wynosi 85,24 km2. Zamieszkuje go 4990 osób (GUS 2007). Miejscowość usytuowana jest w północno-wschodniej części powiatu garwolińskiego, na prawym brzegu rzeki Wilgi.

We wczesnym średniowieczu na terenie dzisiejszego Miastkowa istniał niewielki gródek. W XV w. funkcjonowała tu już niezależna parafia. O dalszym rozwoju świadczy to, że w 2 poł. XV w. miejscowość otrzymała prawa miejskie. Śladem po lokacji jest rozszerzenie drogi, mające pełnić funkcje rynku. Niestety, miasto nie rozwijało się zbyt pomyślnie; możliwe, że przyczyną tego był duży pożar na przełomie XVI i XVII w., który przyniósł znaczne straty mieszkańcom.

Jako miasto prywatne Miastków często zmieniał właścicieli, byli nimi m.in. Miastkowscy, Prażmowscy, Radzymińscy i Radziwiłłowie.

W 2 poł. XIX w., kiedy miejscowość należała do I. Gąssowskiego, zaczęła powstawać najbardziej okazała budowla Miastkowa – złożenie pałacowo-parkowe, malowniczo położone na wzniesieniu nad doliną rzeki Wilgi. Niestety, pałac oraz otaczające go budynki gospodarcze (rządcówka, spichlerz, gorzelnia i magazyn spirytusu) nie są udostępniane do zwiedzania.

Kościół pw. Nawiedzenia NMP to budowla, której większa część powstała w latach 1901–1902, ale z wykorzystaniem istniejących XV- i XVI-wiecznych fragmentów. Z gotyckiej świątyni zachowały się część wschodniej nawy, prezbiterium i kaplica południowa. We wnętrzu ciekawa płyta nagrobna jednego z właścicieli Miastkowa – J. Prażmowskiego, z kartuszem herbowym w części centralnej.

Z Miastkowem związane są losy wybitnego polskiego malarza i grafika L. Wyczółkowskiego. 30 września 2006 r. L. Wyczółkowski został patronem Publicznego Gimnazjum w Miastkowie Kościelnym.

Leon Wyczółkowski – urodził się 11 kwietnia 1852 r. w niedalekiej Hucie Miastkowskiej. Uczył się rysunku w Warszawie, Monachium oraz krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych w pracowni Jana Matejki. Później został profesorem Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, a następnie w Warszawie. Artysta zmarł 27 grudnia 1936 r. w Warszawie i zgodnie ze swoją wolą został pochowany we Wtelnie pod Bydgoszczą. Wyczółkowski odegrał ważną rolę w rozwoju malarstwa polskiego w okresie Młodej Polski. Tworzył prace wpisujące się w nurt realistyczny. Malował sceny historyczne, salonowe oraz portrety. Podczas pobytu na Ukrainie stworzył wiele obrazów prezentujących wiejskie sceny rodzajowe. Dużą wartość mają również „nastrojowe” pejzaże wykonywane głównie pastelami i akwarelami.

MIĘTNE

Miętne to duża wieś położona przy obwodnicy Garwolina. Jej centrum stanowi zespół dworski z pierwszego ćwierćwiecza XIX w. W dworze mieści się Zespół Szkół Rolniczych – Centrum Kształcenia Praktycznego. Szkoła należy do najstarszych tego typu palcówek w kraju. Działalność rozpoczęła w 1924 r. W otaczającym ją zabytkowym parku zorganizowano ścieżkę edukacyjną. Przy szkole działa Powiatowe Centrum Sportu i Rekreacji, oferujące m.in. basen, hale sportowe, boiska, korty tenisowe i strzelnicę.

Przy Nadleśnictwie Garwolin powstaje kompleks edukacyjno-rekreacyjny.

NOWY PILCZYN

W Pilczynie znajduje się drewniany dworek, o konstrukcji zrębowej. Został wzniesiony w 1 poł. XIX w. Jest to parterowa, sześcioosiowa budowla na rzucie prostokąta o dwutraktowym układzie wnętrz. Okna posiadają klasycystyczne obramienia zwieńczone trójkątnymi szczycikami. Dach dworku jest naczółkowy.

OBLIN

Na zachód od szlaku ciągnie się Jezioro Oblińskie (powierzchnia 19,3 ha), stanowiące pozostałość po biegnącym tędy w przeszłości korycie Wisły. Na brzegu stoi kilkanaście domków kempingowych, z dostępem do szerokiej, piaszczystej plaży. Nad jeziorem góruje ustawiony na wzniesieniu, murowany z kamienia spichlerz z 1 poł. XIX w.

ORONNE

Na terenie miejscowości znaleziono ślady z okresu kultury łużyckiej i przeworskiej, a także zabytki z okresu wpływów rzymskich. 10 października 1794 r. miały tu miejsce zacięte walki pomiędzy powstańcami kościuszkowskimi a wojskami rosyjskimi. Ogniem polskiej artylerii, skutecznie opierającej się przeważającym siłom wroga, dowodził przez pewien czas T. Kościuszko.

PARYSÓW

Siedziba Urzędu Gminy. Gmina liczy 4096 (2007 GUS) mieszkańców. Obejmuje 10 sołectw zajmujących 64,31 km2.

W XV w. miejscowość nosiła nazwę Sieczcza. W 1538 r., dzięki staraniom F. Parysa, kasztelana zakroczymskiego, otrzymała prawa miejskie. Jednocześnie nastąpiła zmiana nazwy na Parysów.

W XVIII w. Parysów był własnością marszałka wielkiego koronnego – F. Bielińskiego. W 1896 r. miejscowość utraciła prawa miejskie. Była to siedziba potomków jednego z pierwszych cadyków, Jakuba Icchaka z Przysuchy, zwanego „Świętym Żydem”. W 1921 r. Żydzi stanowili 56% mieszkańców Parysowa. W czasach II wojny światowej Niemcy wyznaczyli dla nich getto, które funkcjonowało do 1942 r. W 1986 r. pochodząca z Parysowa I. Landau-Jankiewicz została odznaczona medalem „Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata”. Pamiątki po Żydach to przebudowany budynek synagogi przy ul. Borowskiej 1 oraz zapomniany, zniszczony kirkut, we wsi Starowola.

Przy paryskim rynku, do dziś wyłożonym kamiennym brukiem, stoi kościół wybudowany w latach 1904–1926 wg projektu Z. Zdańskiego, zmodyfikowanego przez S. Szyllera. We wnętrzu znajduje się późnorenesansowy ołtarz główny z obrazem z XVII w.

Przy ul. Kościuszki stoi jeden z ostatnich zachowanych zabytków techniki regionu – drewniany wiatrak koźlak. Wybudowany został pod koniec XIX w. we wsi Regut. Do Parysowa przeniesiono go w 1945 r. Wiatrak działał do lat 60. XX w. Warto również obejrzeć młyn z zachowanymi urządzeniami, znajdujący się przy ul. Książęcej.

PILAWA

Siedziba Urzędu Gminy i Miasta. Gmina zajmuje obszar 77,25 km2 i liczy 11000 mieszkańców, z których 4000 mieszka w mieście. W skład gminy wchodzi 11 sołectw oraz miasto Pilawa, które stanowi centrum administracyjno-handlowe. Jednym z atutów Pilawy jest jej lokalizacja przy ważnym węźle kolejowym Warszawa – Lublin i Łuków – Skierniewice oraz przy drodze krajowej Warszawa – Lublin. Na terenie miasta i gminy funkcjonuje dobrze rozwinięta infrastruktura komunikacyjna.

Pilawa powstała prawdopodobnie w okresie podziału Mazowsza na dwie dzielnice: Płock i Czersk. Mogła pełnić funkcje strażnicy oraz nadzorcze nad eksploatacją okolicznych lasów należących do „klucza osieckiego”. W celu ponownego zasiedlenia wsi, po jednej z epidemii lub po którymś z najazdów, do Pilawy sprowadzono osadników niemieckich.

Najstarsze dokumenty pisane informujące o wsi pochodzą dopiero z 2 poł. XIX w. Jeszcze wtedy wśród mieszkańców Pilawy większą część stanowiły rodziny pochodzenia niemieckiego. Ich liczba zmniejszyła się po powstaniu styczniowym, gdy zaczęli sprzedawać swoje grunty Polakom i przenosić się do zaboru pruskiego.

Ważnym wydarzeniem dla miejscowości było rozpoczęcie w 1865 r. budowy Kolei Nadwiślańskiej. Powstały tu dworzec, rampy przeładunkowe, a także parowozownia, wieża ciśnień i mieszkania dla pracowników kolei. Kiedy, w okresie międzywojennym, wybudowano linię kolejową do Mińska Mazowieckiego, a następnie trasę Łuków – Skierniewice, Pilawa stała się ważnym węzłem kolejowym. Dzięki rozbudowanej infrastrukturze transportowej i położeniu wśród lasów, miejscowość zasłynęła z przemysłu drzewnego.

Lata kryzysu zaczęły się od 1911 r., kiedy wybuchł pierwszy z pożarów, który zniszczył znaczną część Pilawy. W czasie I wojny światowej wysiedlono stąd większość rodzin kolejarzy, a Niemcy prowadzili rabunkowy wyręb i wywóz drewna. Dzięki zaangażowaniu pozostałej ludności, działającej pod kierunkiem A. Krynickiego, pod koniec wojny udało się zapobiec wywiezieniu przez Niemców maszyn i wyposażenia. Rozwój w okresie międzywojennym ułatwił powrót części rodzin kolejarskich i otwarcie w 1923 r. prywatnej fabryki chemicznej. Dała ona początek dzisiejszej Fabryce Farb i Lakierów. Dziś nadal Pilawa jest ważnym węzłem komunikacyjnym, z rozwiniętym przemysłem drzewnym. W trosce o stan środowiska wybudowano oczyszczalnie ścieków i wysypisko. Wszyscy mieszkańcy mają dostęp do wodociągu, kanalizacji i gazociągu. Z uwagi na otoczenie przez lasy, dobrą infrastrukturę i bliskość Warszawy – Pilawa staje się miejscem wypoczynku dla mieszkańców stolicy.

PIOTRÓWEK

Jedno z najważniejszych i najtragiczniejszych wydarzeń w historii Piotrówka miało miejsce 24 czerwca 1946 r. i związane było z mjr. M. Bernaciakiem ps. Orlik.

W Piotrówku, miejscu pojmania i śmierci majora, przy pomniku ufundowanym przez lokalną społeczność, 25 czerwca 2006 r., pod patronatem Prezydenta RP L. Kaczyńskiego, uczczono 60. rocznicę tragicznych wydarzeń.

Marian Bernaciak urodził się 17 marca 1917 r. w Zalesiu koło Ryk. W 1938 r. ukończył Mazowiecką Szkołę Podchorążych Artylerii w Zambrowie. Stamtąd trafił do 2. Pułku Artylerii Ciężkiej Ziemi Chełmskiej. Po zakończeniu kampanii wrześniowej w 1939 r. znalazł się we Włodzimierzu Wołyńskim. Udało mu się zbiec z transportu jeńców, którzy mieli trafić od obozu w Kozielsku. Po powrocie w rodzinne strony rozpoczął działalność konspiracyjną w ZWZ i AK. Wkrótce został dowódcą Kedywu podobwodu „A” (Dęblin-Ryki), należącego do Obwodu Puławy AK. Brał udział w przygotowaniu i wykonaniu blisko 30 akcji dywersyjno-sabotażowych przeciwko Niemcom. Po dekonspiracji w 1943 r., wraz z bratem, dołączył do partyzantów, ukrywających się w lasach. Jego oddział, który z czasem liczył aż 300 ludzi, należał do OP I/15 pp. „Wilki” AK. Brał udział m.in. w akcji „Burza”, a w sierpniu 1944 r. ruszył na pomoc powstańcom warszawskim. Jego zamiary udaremnili Rosjanie. Bernaciakowi udało się jednak ponownie zebrać oddział i mimo nagonki władz komunistycznych, prowadzić działalność wymierzoną przeciwko UB i NKWD. W marcu 1945 r. został dowódcą całego zgrupowania oddziałów partyzanckich 15 pp. „Wilków” AK pod okupacją sowiecką. A od września 1945 r. był komendantem referatu bezpieczeństwa Inspektoratu Puławy. Dysponował 290 ludźmi, którzy działali na terenie powiatów garwolińskiego, kozienickiego i puławskiego. W lutym 1946 r. komuniści przeprowadzili akcję mającą na celu rozbicie oddziału Bernaciaka. Wzięło w niej udział ponad 1100 polskich oraz radzieckich wojskowych i funkcjonariuszy. Ugrupowaniu, dzięki doskonałej organizacji, udało się przetrwać, a nawet doprowadzić do strat wśród komunistów.

Wracając z Puław, z odprawy dowództwa Inspektoratu WiN, 24 czerwca 1946 r. Bernaciak wraz z ochroną osobistą zatrzymał się za wsią Piotrówek, żeby podkuć konia. Wezwane przez sołtysa, zjawiły się oddziały z 1 DP w Więckowie i otoczyły partyzantów. W wyniku starcia Bernaciak został ranny i wkrótce zmarł. Jego zwłoki przewieziono do Warszawy, gdzie więzieni jako zakładnicy rodzice, musieli je zidentyfikować. Kiedy brat Bernaciaka, po 5,5 roku odsiadki, wyszedł z więzienia, rozpoczął poszukiwania miejsca pochówku brata, gdyż nie poinformowano o nim nawet rodziny zamordowanego. Po żmudnych poszukiwaniach, udało się ustalić, że Marian Bernaciak ps. „Orlik”, tak jak wielu innych bohaterów, rozstrzelanych w więzieniu na ul. 11 Listopada, chowanych było na cmentarzu bródnowskim, w pobliżu śmietnika i toalet. Dopiero po latach udało się to miejsce uporządkować i oddać cześć obrońcom ojczyzny.

PODEBŁOCIE

Podczas wykopalisk archeologicznych, przeprowadzonych w latach 1981–1993 na terenie miejscowości Podebłocie, odkryto pozostałości po starożytnym i wczesnośredniowiecznym osadnictwie słowiańskim.

Odnaleziono tutaj grodzisko cyplowe (jedno z niewielu tego typu grodzisk w Polsce) otoczone osadami przygrodowymi oraz cmentarzyskami. Rozległość całego system świadczy o jego dużym znaczeniu w okresie od połowy VIII do przełomu XI i XII w.

Zlokalizowano również ziemianki mieszkalne, gospodarcze, jamy i paleniska otwarte. Znaleziono ogromne ilości fragmentów naczyń glinianych, szczątków zwierzęcych, przedmiotów metalowych (żelazne groty, noże, uprzęż końska) oraz miedzianych, kamiennych (osełki) i kościanych (szydła, rączki od noży).

Dzięki temu odkryciu, po nawiązaniu współpracy między tutejszą szkołą a Instytutem Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, zorganizowano wystawy, spotkania i odczyty z udziałem znanych profesorów i naukowców przybliżających walory naukowe podebłockich wykopalisk.

Aby uczcić pierwszych mieszkańców tych ziem, zadecydowano o nadaniu szkole w Podebłociu imienia Dawnych Słowian.

W 1986 r. w Podebłociu natrafiono na trzy fragmenty tabliczek z wypalanej gliny, pokrytych zagadkowymi znakami pisma, które stanowią tylko część większych tekstów. Znaleziska te zostały wstępnie datowane na około połowę IX w. Są to najstarsze zabytki piśmiennictwa z okresu wczesnego średniowiecza znalezione przez archeologów na ziemiach polskich. Znaleziska te uznawane są za uproszczone litery alfabetu greckiego. Znaki na pierwszych dwóch tabliczkach odczytane zostały jako greckie iota (i), sigma (s), chi (ch), będące we wczesnym średniowieczu szeroko rozpowszechnionym w chrześcijańskiej Europie symbolem Jezusa Chrystusa. Na większej tabliczce wspomnianym znakom towarzyszy grecka litera N (ny), która może oznaczać skrót słowa „nika” (zwyciężaj), przy czym cały zapis mógłby oznaczać „Iesos Christos Nika – Jezu Chryste zwyciężaj”. Trzecia tabliczka nie została dotąd odczytana.

PODZAMCZE

W XVI w., kiedy Maciejowice otrzymały prawa miejskie, król Zygmunt August wydał zgodę na wzniesienie w pobliżu zamku. Budowla obronna powstała w dzisiejszym Podzamczu. Na jej miejscu w XVII w. powstał klasycystyczny pałac. Przetrwał do 1794 r., kiedy zniszczyły go działania wojsk rosyjskich i oddziałów powstańczych. W XIX w. nowy pałac powstał z fundacji Stanisława Kostki Zamoyskiego. Budowlę zaprojektował F. Lessem. Przebudowy w 2 poł. XIX w. dokonano wg projektu K. Makowskiego. Posiadłość do 1944 r. należała do rodziny Zamoyskich. Dziś pałac oraz część budynków gospodarczych popada w ruinę. Jedynie dawna oficyna, zagospodarowana przez Nadleśnictwo Garwolin, przypomina o blasku całego założenia. Mieści się tam Izba przyrodniczo-leśna im. Jana Pawła II, przed którą przygotowano miejsce na ognisko i ławeczki.

W parku otaczającym zabudowania znajduje się wiele pomnikowych drzew, pomnik upamiętniający bitwę pod Maciejowicami i romantyczne ruiny.

POGORZELEC

W lesie, po wschodniej stronie drogi, znajduje się cmentarz, na którym pochowani są żołnierze z okresu I wojny światowej.

POWIAT GARWOLIŃSKI

Powiat garwoliński jest jednym z 42 powiatów województwa mazowieckiego. Jego siedzibą jest miasto Garwolin. Według stanu na 31 grudnia 2007 r., teren ten zamieszkiwało 106 795 osób, z których aż 72% żyło na wsi. Świadczy to o wybitnie rolniczym charakterze powiatu. Rozległe sady znajdują się m.in. w gminie Wilga, a pól obsadzonych cebulą i czosnkiem nie sposób nie zauważyć w gminie Maciejowice. Na północy i zachodzie powiatu dominują niewielkie pola uprawne, które tworzą kolorową mozaikę, urozmaiconą pojedynczymi drzewami, wyznaczającymi miedze.

Powierzchnia powiatu wynosi 1284,29 km2. W jego skład wchodzi 14 gmin: 2 miejskie (Garwolin, Łaskarzew), 2 miejsko-wiejskie (Pilawa, Żelechów) i 10 wiejskich (Borowie, Garwolin, Górzno, Łaskarzew, Maciejowice, Miastków Kościelny, Parysów, Sobolew, Trojanów, Wilga), które sąsiadują z powiatami: kozienickim, łukowskim, mińskim, otwockim, ryckim i siedleckim.

Większość obszaru powiatu położona jest na Równinie Garwolińskiej i Wysoczyźnie Żelechowskiej. Wysokość terenu nad poziomem morza waha się od 110 m w dolinie Wisły do ok. 208 m w gminie Miastków Kościelny. Najbardziej urozmaiconą rzeźbę mają gminy Żelechów i Górzno. Za to w gminie Garwolin nie brak eterycznych, sosnowych lasów, idealnych do odbywania spacerów.

Powiat położony jest nad brzegiem Wisły. Wpada do niej wiele mniejszych rzek. Najciekawszą z nich jest Wilga, która świetnie nadaje się do urządzania spływów kajakowych.

W wielu miejscowościach powiatu podtrzymywane są tradycje ludowe. Działają tu zespoły folklorystyczne, izby muzealne, a w dni świąteczne, w niejednym miejscu można zobaczyć ludzi ubranych w tradycyjne stroje.

Dla tych, którzy interesują się historią i zabytkami, każda z gmin powiatu ma coś do zaoferowania. Pozostałością po czasach średniowiecza są układy urbanistyczne dawnych miast, a z okresu świetności rodów szlacheckich pochodzą urokliwe założenia dworskie. Wiele pamiątek pozostało po Powstaniu Kościuszkowskim i słynnej bitwie pod Maciejowicami. Jeszcze więcej miejsc przypomina o walkach toczonych na terenie powiatu w czasie obu wojen światowych.

Powiat garwoliński jest więc obszarem wyjątkowym, który daje możliwość odpoczynku od wielkomiejskiego gwaru i aktywnego uprawiania turystyki pieszej, rowerowej, kajakowej oraz krajoznawczej.

REDUCIN

Pierwsze wzmianki o istnieniu osady pochodzą z 1510 r., z ówczesnych spisów podatkowych. Jej założycielami byli prawdopodobnie Gorzeńscy z Górzna. Reducin jako wieś szlachecka, często zmieniał właścicieli. Po Gorzeńskich, odziedziczyli go Leżańscy, następnie zarządzali nim Magnuszewscy, Sułowscy i Ciołkowie. Na przełomie XVII i XVIII w. Reducin trafił w ręce L. Franciszka Żebrowskiego, który posiadał już znaczny majątek ziemski, obejmujący część Górzna i inne okoliczne dobra. Kolejnym właścicielem wsi został sędzia stężycki – W. Żebrowski. W 1819 r. Żebrowscy odstąpili Reducin K. Szubalskiemu. Do momentu uwłaszczenia w 1864 r. wieś należała jeszcze do P. Paliszewskiego i rodziny Wilkońskich.

REZERWAT CZERWONY KRZYŻ

Rezerwat został utworzony w 1990 r. Obejmuje 56 ha. Jego celem jest przede wszystkim ochrona rzadkiego stanowiska storczyka (tajęży jednostronnej). Rosną tu także inne gatunki chronione, m.in. widłaki.

REZERWAT KOPIEC KOŚCIUSZKI

Rezerwat został utworzony w 1989 r. Obejmuje 6 ha powierzchni i ma charakter florystyczny. Chroni rzadki gatunek górski – bodziszka żałobnego. Bodziszek to bylina, której nazwa pochodzi od ciemnofioletowych, żałobnych kwiatów. Kwitnie od maja do lipca. Rośnie przeważnie na terenach górskich, stąd jej stanowisko na nizinach, czyli poza granicą występowania, objęte jest ochroną.

W drzewostanie rezerwatu dominuje olsza czarna, ale można tu spotkać również pomnikowych rozmiarów lipy.

Wyjątkową rangę nadaje rezerwatowi kopiec usypany w 1861 r. z inicjatywy ks. J. Burzyńskiego, w miejscu zranienia i wzięcia do niewoli T. Kościuszki. Na kopcu umieszczony jest wysoki krzyż z kamienną podstawą.

Przy drodze asfaltowej znajdują się tablica informacyjna i miejsce odpoczynku.

RUDA TALUBSKA

Na terenie miejscowości odkryto ślady człowieka z okresu neolitu. Rozwój współczesnej wsi związany jest z powstaniem linii kolejowej i stacji, która początkowo nosiła nazwę „Wilga”.

SAMOGOSZCZ

Pierwsza osada powstała tu prawdopodobnie w XV w. Z czasem z pobliskiego Tarnowa, zagrożonego zniszczeniem przez wody Wisły, przeniesiono wybudowany w XIV w. drewniany kościół. Obecny neogotycki, murowany kościół parafialny, powstał w 1864 r. z fundacji Stanisława Zamoyskiego. Konsekrował go w 1878 r. biskup lubelski, Walenty Baranowski. Przy parafii znajduje się dom zakonny ss. Służek NMP.

SOBOLEW

Siedziba Urzędu Gminy. Gmina posiada 8500 mieszkańców (GUS 2007). Składa się z 25 sołectw, zajmujących 94,83 km2.

Pierwsze ślady osadnictwa na terenie Sobolewa pochodzą z okresu późnorzymskiego, ale rozwój obecnej miejscowości zaczął się dopiero w XV w. Osada należała wówczas do szlacheckiego rodu Ciołków z Żelechowa. Położona przy trakcie łączącym Maciejowice i Żelechów pełniła funkcje lokalnego centrum handlowego. O podniesieniu znaczenia wsi zadecydowało przeprowadzenie przez nią linii kolejowej i wybudowanie stacji. Wokół niej zaczęły powstawać nowe osiedla mieszkaniowe. Od 1913 r. w Sobolewie zorganizowano, przeniesiony z Korytnicy, urząd gminy.

W południowo-zachodniej części Sobolewa, przy rozwidleniu dróg, stoi drewniany kościół pw. św. Piotra i Pawła. Powstał on w 1708 r. Po utworzeniu w Sobolewie odrębnej parafii został rozbudowany. Według legendy świątynia została zlokalizowana w miejscu, w którym dochodziło do uzdrowień chorych. We wnętrzu znajduje się rzeźba Chrystusa Ukrzyżowanego z 1 poł. XVI w., chrzcielnica z XVII w. i barkowe rzeźby św. Piotra i Pawła.

Przy kościele leży okazały głaz narzutowy, który w zamierzchłych czasach mógł być wykorzystywany jako ołtarz ofiarny (wg B. Gerlacha).

Z Sobolewem przez jakiś czas związana była Maria Rodziewiczówna, do której prawdopodobnie należała niewielka osada zwana Emerytką, dziś znajdująca się w granicach miejscowości.

STARY ŻABIENIEC

W Żabieńcu od 8 sierpnia do 13 września 1944 r. znajdowało się stanowisko dowodzenia I Armii Wojska Polskiego, która w ramach I Frontu Białoruskiego prowadziła walki na przyczółku warecko-magnuszewskim. Pamiątką po tym wydarzeniu jest pomnik i tablica na pobliskim domu.

SULBINY

W miejscowości, ok. 300 m od drogi krajowej, zachował się żydowski kirkut. W niewielkim kompleksie leśnym można odnaleźć macewy z napisami w języku hebrajskim i jidysz.

W Sulbinach znajduje się parterowy, drewniany dworek, o konstrukcji zrębowej, zbudowany prawdopodobnie na przełomie XIX i XX w. Jest to tynkowana, siedmioosiowa budowla zaprojektowana na rzucie wydłużonego prostokąta. Przykryto ją dachem naczółkowym wykonanym z gontu. Wokół dworu rozciąga się park.

TROJANÓW

Trojanów jest siedzibą Urzędu Gminy. Gminę zamieszkuje 7800 mieszkańców (GUS 2007). Ma obszar 151,1 km2, a w jej skład wchodzi 28 sołectw.

Pierwsze wzmianki o Trojanowie pochodzą z XVI w. Była to wieś szlachecka, która od XVIII do XIX w. należała do rodziny Mędrzeckich. Dla nich założono park. W 2 poł. XIX w. majątek przeszedł na własność rodziny Ordęgów, którzy w 1868 r. wystawili dwór o charakterze włoskiej willi, zaprojektowany przez B. Podczaszyńskiego. Budowla na planie wydłużonego prostokąta jest w części jedno-, a w pozostałej – dwukondygnacyjna. Od frontu posiada niewielki portyk, a od strony ogrodu – taras. Po wojnie obiekt należał do poczty i urzędu gminy. Obecnie nie jest użytkowany.

Wokół dworu założono park z geometrycznymi alejami i charakterystycznymi stawami. Obok rezydencji znajdowała się część gospodarcza. Dziś część lip rosnących w parku uznana jest za pomniki przyrody.

Stawy rybne znajdujące się południowo-wschodniej części miejscowości m.in.: Staw Duży Zagłoba, Staw Łódź, Staw Goplana, stanowią ostoję ptactwa. Występuje tu 27 gatunków lęgowych, z których 25 podlega ochronie.

UNIN

Unin należy do najstarszych wsi w regionie. Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi już z 1404 r. z „Księgi Ziemi Czerskiej”. Wieś wchodziła w skład Księstwa Mazowieckiego. W 1520 r. książęta Stanisław i Janusz wydali przywilej, na mocy którego utworzono w Uninie przywilej wójtostwa. Oznaczało to, że ziemie podlegać będą specjalnym prawom dziedziczenia i sprzedaży. Po włączeniu w 1526 r. księstwa mazowieckiego do Korony Królestwa Polskiego, przywilej wójtostwa w Uninie został utrzymany i trwał do poł. XIX w. Według lustracji z XVI i XVII w. wynika, że wieś liczyła 35 włók ziemi, z których 4 należały do wójta. W 1615 r. we wsi założono folwark i wybudowano dwór. W 1685 r. król Jan Kazimierz wydzierżawił wieś S. Kożuchowskiemu. Kolejnymi dzierżawcami byli Poniński i Bieliński.

W 1795 r. wieś przeszła na własność rządu Austrii a potem, od 1809 r., rządu Księstwa Warszawskiego. Po 1815 r. dawnymi dobrami królewskimi zarządzała Komisja Skarbu Królestwa Polskiego. Unin wszedł w skład dóbr rządowych Garwolin, ale już w 1836 r. wydzielono go z nich i jako majorat nadano, zasłużonemu dla caratu, pułkownikowi Antonowowi. W czasie powstania styczniowego w okolicy działał oddział P. Lewandowskiego. Po powstaniu wieś została uwłaszczona. Dziś jest to niewielka miejscowość o typowo rolniczym charakterze.

WILCZYSKA

Wieś, jako jedyna z tu opisanych, położona jest w województwie lubelskim. Wilczyska były częścią majątku rodu Ciołków, rezydujących w Żelechowie. Już w XIV w. założono ty parafię. W 1505 r. wybudowano kościół, który, gdy właściciele wsi przeszli na arianizm, zamieniono na zbór. Sytuacja zmieniła się, gdy właścicielem majątku został J. Gostomski, wojewoda inowrocławski, brzesko-kujawski i kaliski. Kościół zaczął pełnić swoją pierwotną funkcje, a wieś rozrastała się. Wybudowano nawet zamek, w którym gościli znamienite osoby, m.in. królewicz Władysław (późniejszy król Władysław IV Waza). Zamek w Wilczyskach nie przetrwał potopu szwedzkiego w 1656 r. Stracił też na znaczeniu i stał się siedzibą szlachecką. W 2 poł. XVIII w. wybudowano drewniany kościół, który spłonął w 1954 r. W poł. XIX w. dla J. Korzyńskiego wzniesiono niewielki dwór. Dziś w Wilczyskach można obejrzeć zabytek techniki jakim jest drewniany młyn na rzece Wildze.

WILGA

Wilga jest siedzibą Urzędu Gminy. Gmina zajmuje 119,1 km˛ i skůada sić z 21 sołectw. Mieszka w niej 5260 osób (GUS 2007), trudniących się głównie rolnictwem. Aż 42% powierzchni gminy zajmują lasy (średnia dla Polski – 28%) i dlatego jest to wspaniałe miejsce do odpoczynku i uprawiania turystki. Dodatkowymi atrakcjami są rzeki Wisła i Wilga. O wyjątkowości tutejszego środowiska świadczy to, że włączono go do Nadwiślańskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu oraz do Krajowej Sieci Ekologicznej jako obszar węzłowy M23. Walory okolicy doceniono już w latach 20. XX w., kiedy to Wilga zaczęła się rozwijać się jako popularne letnisko. Utworzono je w wyniku rozparcelowania, nie przynoszącego oczekiwanych zysków, majątku hrabiego Rostworowskiego. W ciągu kilku dni hrabiemu udało się sprzedać prawie 2000 działek. Nabywcami większości z nich byli mieszkańcy Warszawy, który mogli tu dotrzeć statkiem pływającym po Wiśle. Powstały tu kasyno, restauracje, potem ośrodki wypoczynkowe.

Poza dzielnicą letniskową, w istniejącej od średniowiecza części wsi Wilga, stoi zabytkowy kościół. Powstał on w 1918 r. na miejscu poprzedniego. Cennym elementem jego wyposażenia są witraże wykonane przez R. Godlewskiego.

Pamiątką po działaniach wojennych z okresu II wojny światowej, poza mogiłami poległych i pomnikiem, jest zlokalizowany w pobliżu miejscowości, przy drodze 801, skansen bojowy. Upamiętnia on forsowanie Wisły przez 1 Armii Wojska Polskiego podążającą na przyczółek warecko-magnuszewski w 1944 r. Przy skansenie znajduje się parking oraz bar. Tutaj swój początek biorą dwa szlaki piesze.

WOLA KORYCKA GÓRNA

Na terenie miejscowości znajduje się kilka kapliczek o bardzo ciekawej architekturze. Są to czworoboczne, murowane budowle, przykryte czterospadowymi daszkami. W części środkowej znajdują się przeszklone nisze, w których stoją święte figury. Od 1996 r. we wsi działa zespół ludowy. Jego członkowie występują na festiwalach i prezentacjach folklorystycznych. Poza występami scenicznymi zajmują się twórczością ludową – wykonują wycinanki, kwiaty z bibuły i pająki.

WOLA RĘBKOWSKA

Wola Rębkowska sąsiaduje z miastem Garwolin. Przebiega przez nią nitka kolei Warszawa – Dęblin. Znajduje się tu również stacja PKP.
Ślady osadnictwa na terenie wsi sięgają XII w., ale pierwsza pisana wzmianka pochodzi dopiero z XV w. Wola Rębkowska należała do księcia mazowieckiego Janusza, następnie do Anny, córki Mikołaja Radziwiłła, a potem do jej syna Janusza III. Za czasów Zygmunta Starego została przyłączona do Korony i wchodziła w skład starostwa garwolińskiego. Od 1545 r. Wola Rębkowska należała do królowej Bony, a po jej wyjeździe z kraju w 1557 r., przeszła pod zarząd króla Zygmunta Augusta. Ten przekazał wieś staroście A. Czosnowskiemu. Jej kolejnymi dzierżawcami były rodziny Ostrogów i Bielińskich. W 1793 r. Wolę Rębkowską wyłączono z ziemi czerskiej i przyłączono do ziemi liwskiej. W 1864 r., na mocy ukazu carskiego przeprowadzono uwłaszczenie chłopów. W wyniku reformy administracyjnej z 1866 r. w Woli Rębkowskiej powstała gmina, należąca do powiatu garwolińskiego. Dziś wieś należy do gminy Garwolin.

W miejscowości znajduje się małe muzeum założone przez L. Goździka. Zgromadzone w nim zostały sprzęty i narzędzia rolnicze oraz strażackie z różnych okresów.

Drugim ciekawym miejscem jest muzeum T. Barankiewicza, który kolekcjonuje różne przedmioty, zaczynając od zegarków, kończąc na samochodach. Posiada nawet sprawną katarynkę.

W 2007 r., w pobliżu miejscowości, w czasie prac związanych z budową obwodnicy Garwolina, znaleziono kości mamutów i reniferów sprzed 150–160 tys. lat.

WÓLKA OSTROŻEŃSKA

Początki wsi sięgają XV w. Właściciele okolicznych terenów – rodzina Ciołków, pragnąc je zagospodarować, tworzyli wówczas nowe osady. Nazwę osady zapisano jako „Wolia”, co oznaczało, że jej mieszkańcy zostali na jakiś czas zwolnieni z podatków. W XVII w. wieś znalazła się w rękach rodu Gostomskich, a potem Sułowskich i Grabowskich.

Na przełomie XVIII i XIX w. dobra ostrożeńskie, do których do tej pory należała Wola, zostały zreorganizowane. W wyniku zmian Wola włączona została do dóbr chotyńskich. Ich dziedzicami byli Paliszewscy, a porem Graybnerowie. W wyniku uwłaszczenia ukazem carskim, wieś stała się jednostką samodzielną.

W 2008 r. we wsi powstał profesjonalny prywatny ośrodek rehabilitacyjny.

ŻELECHÓW

Siedziba Urzędu Miasta i Gminy. W 2007 r. miasto liczyło 4041 mieszkańców, a gmina – 4391 osób. Obszar jaki zajmują to 121,4 km2.
Żelechów istniał już w XIII w. Był wtedy własnością rodziny Ciołków, którzy z czasem przyjęli nazwisko Żelechowskich. Wieś otrzymała prawa miejskie w 1447 r., a wraz z nimi prawo do organizowania jarmarków i targów. W XVI i XVII w. rozwijało się garbarstwo, kuśnierstwo i szewstwo. Dobrym okresem dla miasta był czas, gdy należało do I.W. Zakrzewskiego (współtwórcy Konstytucji 3 Maja, prezydenta Warszawy). Doprowadził on do wytyczenia rynku, budowy ratusza i nowego cmentarza.

W 1876 r. Żelechów został miastem rządowym. W 1939 r. znalazł się w Generalnej Guberni. Dla mieszkających tu Żydów Niemcy utworzyli getto. Jego likwidację przeprowadzili w 1942 r.

Jednym z cenniejszych zabytków miasta jest zachowany układ urbanistyczny z przełomu XVIII i XIX w. z dużym, regularnym rynkiem i klasycystycznym ratuszem.

Ratusz to piętrowy budynek wybudowany na planie kwadratu, z dziedzińcem pośrodku. Konstrukcja wzmocniona m.in. narożnymi skarpami miała zapewnić w czasie wojen i pożarów, bezpieczeństwo 30 żydowskim rodzinom. Obecnie w budynku znajduje się biblioteka publiczna i sklepy, a na piętrze mieszkania.

Poza tym w Żelechowie warto obejrzeć dwa kościoły: pw. Zwiastowania NMP wybudowany w latach 1692–1728. oraz pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika wybudowany w 1741 r. przez W. Rzewuskiego.

Kościół pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika konsekrował w 1754 r. biskup A. Załuski. W 1812 r. został włączony do parafii w Żelechowie. Świątynia posiada bogate wyposażenie. Należą do niego wczesnobarokowy ołtarz główny, ambona i konfesjonał z XIX w. oraz kilka obrazów z poł. XIX w.

Kościół pw. Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny to główna świątynia tutejszej parafii. Neobarokowa budowla położona jest na wzniesieniu, które podkreśla jej monumentalność. Fundatorem kościoła był S. Lunghus, ale jego budowę zakończył ponad 10 lat później W. Rzewuski. W 1892 r. świątynia została rozbudowana do obecnych rozmiarów.

Przy ul. Piłsudskiego znajdują się zespół pałacowy, składający się z klasycystycznego pałacu i oficyny z 2 poł. XVIII w. oraz drewniany dworek z 1 poł. XIX w. Budynki zespołu pałacowego otoczone są przez park o powierzchni 7,8 ha, w którym znajdują się dwa stawy. Budowę założenia rozpoczął w 1762 r. J. Lubomirski, zakończył ją dopiero w 1792 r. I.W. Zakrzewski. W 1838 r. przebudowę pałacu prowadzono na zamówienia J. Ordęgi. W 1852 r. odbyło się w nim wesele R. Traugutta z A. Pikiel. Po wojnie zrujnowany majątek znacjonalizowano. Dziś znajduje się w rękach prywatnych.

Na cmentarzu parafialnym zachowała się klasycystyczna kaplica grobowa z 1852 r. wybudowana dla rodziny Ordęgów. Można tu także odnaleźć groby m.in. I.W. Zakrzewskiego, pierwszego prezydenta Warszawy i L. Pudło, przedwojennego burmistrza miasta.
Na północ od Osiedla Chłopickiego znajduje się ostatnia pamiątka po tutejszych Żydach – kirkut z licznymi macewami. Cmentarz powstał w 1802 r. W czasie II wojny światowej odbywały się na nim pochówki i egzekucje. Jednej z nich dokonano w 1943 r. na pozostawionych po likwidacji getta żydowskich rzemieślnikach.

 

Pierwsi osadnicy żydowscy w Żelechowie pojawili się w połowie XVII w. Miasto przez wiele lat było silnym ośrodkiem chasydyzmu. Przez pewien czas funkcję rabina pełnił tu Levi Icchak z Berdyczowa. Działał tu także Jehoszua Aszer Rabinowicz, syn Świętego Żyda z Przysuchy, późniejszy cadyk w Parysowie. Dynastię cadyków w Żelechowie zapoczątkował Icchak Salomon Goldberg. Żydzi z Żelechowa byli pionierami chasydyzmu w Warszawie.

ZWOLA

W północno-wschodniej części wsi, nad bezimiennym strumieniem zasilającym Wilgę, położone jest grodzisko z XI w. Nazwano je „Podgórzem”. Przylega do niego podgrodzie, a wokół widać ślady fosy. W XVI w. na terenie „Podgórza” funkcjonowała niewielka budowla obronna – fortalicja, należąca zapewne do ówczesnego właściciela okolicznych dóbr J. Zwolskiego. Stała na granicy ziemi czerskiej i stężyckiej. W 1526 J. Zwolski otrzymał od księżnej Anny, pozwolenie na lokację na prawie chełmińskim nowego miasta. Niestety miasto wkrótce podupadło. W czasie powstania styczniowego właściciele tutejszego dworu współpracowali z powstańcami. Doprowadziło to konfiskaty majątku i jego ruiny.

ZWOLA PODUCHOWNA

Miejscowość ta powstała w wyniku podziału gruntów wsi Zwola w XV w. W 1529 r. erygowana została w niej parafia katolicka. Kościół, jak mówi legenda, przyciągnięty został przez woły, transportujące świątynię z Góry Kalwarii w kierunku północno-wschodnim. Kiedy zaprzęg dotarł na wysoki brzeg rzeki Wilgi, woły odmówiły posłuszeństwa i nie chciały dalej ciągnąć ciężaru. Zadecydowano więc, że świątynia nie trafi do pierwotnego miejsca przeznaczenia i pozostanie w Zwoli.

W 2 poł. XVI w., wraz z przejściem właścicieli na protestantyzm, miejscowy kościół zamieniono na zbór. W XVII w. uległ zniszczeniu, najprawdopodobniej w skutek pożaru. W 1687 r. z fundacji S. Wierzbowskiego, biskupa poznańskiego, wzniesiono nową świątynię. Remontowano ją w 1787 r., a przebudowano w 1830 r. Budynek wzniesiony jest z drewna na niewielkiej, kamiennej podmurówce. Wnętrze jest trzynawowe. Posiada barokowy wystrój. Obok kościoła stoi czworoboczna dzwonnica o konstrukcji słupowej.